ΑΣΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ + ΑΣΤΙΚΟ ΠΡΑΣΙΝΟ
URBAN SPACE + URBAN GREEN SPACE
ΑΣΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ + ΑΣΤΙΚΟ ΠΡΕΣΙΝΟ / URBAN SPACE + URBAN GREEN SPACE Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ / THE POWER OF WATER ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ / ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ
BIODIVERSITY / INTERCULTURALISM ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΚΑΤΑΛΟΙΠΑ / INDUSTRIAL REMNANTS ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ / TRANSPORTATIONS ΤΟΠΙΟ / LANDSCAPE    
   
 
 
   
 
 
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
 
 
   
 
 
  
 
BACK PRINT SEND TO A FRIEND [-]Α[+]
Γιατί τα κτίρια της οδού Δ. Αρεοπαγίτου 17 και 19 θα σωριαστούν σε ερείπια
Στέλιος Λεκάκης, αρχαιολόγος

Κάποια στοιχεία επικαιρότητας
Είναι τώρα αρκετός καιρός, που πολλά γράφονται σε εφημερίδες και διαδίκτυο για δυο διατηρητέα κτήρια της οδού Αρεοπαγίτου (17, 19) (εικ.1). Το πρόβλημα είναι γνωστό: Τα κτίρια (το ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα art deco των αρχών της δεκαετίας του ‘30 και το άλλο νεοκλασικό) παρεμποδίζουν τη θέα του -υπό ανέγερση- Νέου Μουσείου Ακρόπολης (ΝΜΑ) προς το βράχο της Ακρόπολης. Στις αρχές του περασμένου μήνα μάλιστα, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο αποφάσισε (με ελάχιστη δυνατή πλειοψηφία) τον αποχαρακτηρισμό του κτιρίου αρ. 17 από προστατευόμενο μνημείο, ανοίγοντας το δρόμο για την κατεδάφισή του.

Τα επιχειρήματα που έχουν τεθεί αρκετά• τα περισσότερα υπέρ της διατήρησης των κτιρίων. Ειδικά το κτίριο αρ. 17 (εικ. 2&3) του ακαδημαϊκού και καθηγητή στο Ε.Μ.Π. Β. Κουρεμένου με την πολύχρωμη πρόσοψη, τις ψηφιδωτές παραστάσεις στο ύψος του τετάρτου ορόφου και τις μαρμάρινες Ηπειρώτισσες στην είσοδο, συγκεντρώνει πλήθος φωνών υπεράσπισης. Από την άλλη, οι υπέρμαχοι της κατεδάφισης ασπάζονται -μεταξύ άλλων- την κομβική ιδέα της πρότασης Tschumi-Φωτιάδη, που είναι η «οπτική επαφή», η «απρόσκοπτη επικοινωνία», ο διάλογος τελικά του ΝΜΑ με τα αρχιτεκτονήματα της Ακρόπολης.

Τι όμως θα βαρύνει τελικά για τη λήψη της απόφασης; Είναι θέμα θεωρίας της αρχιτεκτονικής ή «ιδανικού φωτός για τη γλυπτική», όπως αναφέρει ο Tschumi; είναι ζήτημα σήμανσης και οπτικής επαφής ή διαμάχης μεταξύ αρχιτεκτόνων και αρχαιολόγων; είναι θέμα χαρακτηρισμού και αποχαρακτηρισμού ενός οικοδομήματος ως «πολιτιστικά σπουδαίου»; ή μήπως είναι θέμα του Υπουργού Πολιτισμού, μιας και στο χέρι του είναι πλέον να αποφασίσει την κατεδάφιση ή όχι του κτιρίου της Αρεοπαγίτου αρ. 17;

Όλα τα παραπάνω έχουν τεθεί και όλα ισχύουν λιγότερο ή περισσότερο ανάλογα με την οπτική καθενός και τα επιστημονικά, αισθητικά και συναισθηματικά κριτήρια του/της.

Μάλλον όμως, το ζήτημα είναι πλασματικό και η απόφαση έχει ληφθεί ήδη, αρκετό καιρό πριν• ένα περίπου αιώνα πριν την ανέγερση του κτιρίου της οδού Αρεοπαγίτου 17.

Το νέο ελληνικό Κράτος, η κλασική αρχαιότητα και η Ακρόπολη
Τον 19ο αι. ο κλασικισμός αποτελούσε μια από τις κομβικές ιδεολογικές κατευθύνσεις στη δυτική Ευρώπη. Πλούσιοι αστοί και διανοούμενοι μελετούσαν την αρχαία Ελλάδα και διαλέγονταν με την «αναντίρρητα ασυναγώνιστη ανωτερότητα του ελληνικού θαύματος», του θεωρούμενου ευρωπαϊκού παρελθόντος δηλαδή. Οι ιδέες αυτές γρήγορα υιοθετήθηκαν από τους «πεφωτισμένους εις Εσπερίαν» Έλληνες και δεν άργησαν να γίνουν το κέντρο της εθνικής ταυτότητας με την ίδρυση του νέου ελληνικού Κράτους. Εισηγμένος κλασικισμός ή προσδόκιμος καθρέφτης της ευρωπαϊκής κοινωνίας, ο 5ος αι. π.Χ. υψώθηκε σε κεντρικό σύμβολο της επίσημης εθνικής διαλεκτικής.

Η Ακρόπολη –φρούριο μέχρι την απελευθέρωση- είναι ο πρώτος αρχαιολογικός χώρος που τυγχάνει συστηματικής φροντίδας και σταδιακά γίνεται το έμβλημα της εθνικής ταυτότητας. Οι πρώτες ανασκαφές διέξαγονται ανάμεσα στα έτη 1835 και 1837, ενώ οι αναστηλωτικές προσπάθειες γίνονται σε κλίμα διάπυρου ενθουσιασμού και ταυτίζονται με την αποκατάσταση του ελληνικού Έθνους.

«Ισοπέδωση και διάλογος»
Από τις πρώτες ενέργειες -για την ανάδυση του κεκαθαρμένου κλασικού κάλλους- είναι η ισοπέδωση μεσαιωνικών, Οθωμανικών και νεότερων κτισμάτων με αποκορύφωμα την κατεδάφιση του φράγκικου πύργου στα Προπύλαια το 1875 (εικ. 4). Τα φυσικά εμπόδια του διαλόγου με το ηρωικό παρελθόν εκμηδενίζονται συστηματικά και η Ακρόπολη αποκαθίσταται σε μια (υποτιθέμενη) αρχετυπική μορφή• πρακτικές που δείχνουν έντονες επιρροές από τις ιδέες νεοκλασικών αρχιτεκτόνων και του πουρισμού, που επικρατούν στις αναστηλώσεις μνημείων εκείνης της περιόδου (εικ. 5).

Τις επόμενες δεκαετίες το λαλούν σύμβολο της εθνικής ταυτότητας προβάλλεται συστηματικά και στερεώνεται στις συνειδήσεις Ελλήνων και ξένων, διεισδύοντας στη λαϊκή κουλτούρα και τον καθημερινό πολιτισμό• όλα τα θέματα που έχουν σχέση με την Ακρόπολη απολαμβάνουν προτεραιότητας.

Τα ελγίνεια και το ΝΜΑ
Ιδιαίτερα, το ζήτημα της επιστροφής των ελγινείων* -τόσο παλιό όσο και η αρπαγή τους- ανακινείται το 1981 από την υπουργό πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη. Λόγω της θέσης της Ακρόπολης στη συλλογική συνείδηση, το αίτημα αποκτά εθνική σημασία και γίνεται το πιο δημοφιλές στερεότυπο της ελληνικής αρχαιολογίας ανάμεσα στον Μέγα Αλέξανδρο και τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Πλήθος διαμαρτυριών και κινητοποιήσεων πραγματοποιούνται σε Ελλάδα και εξωτερικό ενώ το πεμπτουσιακό αίτημα της επιστροφής παρουσιάζεται συχνά στην πολιτική ατζέντα.

Το ΝΜΑ εμφανίζεται ως σημείο κλειδί στην υπόθεση της επιστροφής. Η συχνότερη ρήση που επαναλαμβάνεται από στόματα πολιτικών και αρχαιολόγων είναι πως το νέο μουσείο είναι «το ισχυρότερο επιχείρημα για την επιστροφή των γλυπτών του Παρθενώνα».

Επιστρέφοντας στην επικαιρότητα
Σήμερα, λίγο καιρό πριν τα εγκαίνια του ΝΜΑ και λαμβάνοντας υπόψη τη θέση της Ακρόπολης και του αιτήματος της επιστροφής στο αρχαιολογικό και πολιτικό παρόν της Ελλάδας, δύσκολα θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει πως νεότερα κτίρια (έστω και χαρακτηρισμένα μνημεία) θα μπορούσαν να σταθούν μπροστά (κυριολεκτικά!) στην ολοκλήρωση του μουσείου.

Το ζήτημα και εδώ είναι ο διάλογος, σε μια ίσως πιο μεταμοντέρνα και κυριολεκτική εκδοχή. Από τη μια πλευρά το (αυτοαναφερόμενο τελικά) αρχιτεκτόνημα των Tschumi-Φωτιάδη και στην απέναντι όχθη το ιδεολογικά φορτισμένο μνημείο της Αθήνας. Πάλι, ο αρχαιολογικός χώρος της Ακρόπολης είναι ο φορέας, η αρχιτεκτονική καθαρότητα το προαπαιτούμενο και η ισοπέδωση των εμποδίων το μέσο, τηρουμένων των αναλογιών… και βέβαια το ζητούμενο δεν είναι η αναγνώριση του ελληνικού παρελθόντος από τις Μεγάλες Δυνάμεις αλλά η επιστροφή του στη γενέτειρα.

Αν όμως τελικά, το επιδιωκόμενο είναι ο διάλογος ας του δώσουμε την ευκαιρία να είναι πολυσυλλεκτικός και μέσα από την ιστορία της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής να μιλάμε για «συνύπαρξη» και «συνδιαλλαγή» παρά για «ρήξη» και «καθαρότητα».

*Ως «ελγίνεια» -αντίθετα με τον περιοριστικό όρο «Παρθενώνεια»- μάρμαρα νοούνται όλα τα αρχιτεκτονικά και γλυπτά μέλη του αρχαιολογικού χώρου της Ακρόπολης, που αφαιρέθηκαν από τον Έλγιν στις αρχές του 19ου αι.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Hamilakis, Y. 1999. Stories from exile: fragments from the cultural biography of the Parthenon (or ‘Elgin’) marbles. World Archaeology 31(2): 303-320.
  • Kotsakis, K. 1998. The past is ours; images of Greek Macedonia in. Routledge, London: 44-67.
  • Lekakis, S., 2005. Calls for Repatriation & Looting of Antiquities in Greece: Reflections of diverse perceptions of Cultural Heritage in modern Greek society. Αδημοσίευτη εργασία, University College London.
  • Lowenthal, D., 1988. Classical Antiquities as global and national heritage, στο Antiquity 62: 726-735.
  • Μαλλούχου-Tufano, Φ., 1998. Η αναστήλωση των αρχαίων μνημείων στην Ελλάδα (1834-1939). Αθήνα
  • Mouliou, M. 1996., Ancient Greece, its classical heritage and the modern Greeks: aspects of nationalism in museum exhibitions, στο Nationalism and Archaeology. Cruithne Press, Glasgow: 174-199.
  • Παντερμαλής, Δ., «Έτσι θα πάρουμε πίσω τα γλυπτά», στο Κ της Καθημερινής τ. 218, 05-08-07, 44.
  • Yalouri, E., 2001, The Acropolis: Global Fame, Local Claim. London.

stelios.lekakis@monumenta.org

2/09/2007
BACK TOP OF THE PAGE
Τα κτίρια της οδού
Δ. Αρεοπαγίτου 17, 19 (προσόψεις)
Πρόσοψη του κτιρίου αρ. 17
Πρόσοψη του κτιρίου αρ. 17 με τις μαρμάρινες Ηπειρώτισσες στην είσοδο
Άποψη από ΝΑ του Φράγκικου Πύργου των Προπυλαίων. P.Sebah 1872-1875. Από το Μαλλούχου-Tufano 1998, 19.
Τα Προπύλαια από Δ. πριν και μετά τις επεμβάσεις των ετών 1834-1836. Ed. Schaubert. Από το Μαλλούχου-Tufano 1998, 27.